Aan de Matthaüs Passion hebben zich nauwelijks moderne arrangeurs gewaagd. Velen beschouwen het werk als heilig. Toch klinkt dit meesterwerk vanaf pakweg half maart in allerlei toonaarden.

(Bron: Deventer Dagblad 3 april 2003)

Matthaüs Passion is heilig

door Sandra Bos

Er is iets met dat nummer 'Whiter shade of pale' uit 1966 van de Engelse popgroep Procol Harum. Die eerste tonen op dat orgel. Onmiskenbaar het Air van Johann Sebastian Bach. De Nederlandse groep Ekseption bewerkte naast Bachs Air wel meer muziek van klassieke componisten. Niet alleen popartiesten maar ook jazzmusici maakten dankbaar gebruik van choralen, fuga's en rondo's van de Duitse componist. Her en der op internet circuleren ook wel houseversies van Bach en van andere componisten.

Aan de Matthaüs Passion hebben zich nauwelijks moderne arrangeurs gewaagd. Velen beschouwen het werk als heilig. Toch klinkt dit meesterwerk vanaf pakweg half maart in allerlei toonaarden. Van het Holland Boys Choir uit Elburg, dat het persbericht kopt met een 'Unieke uitvoering: zoals Bach het zélf ook deed' tot aan het kerkkoor in een plaatselijke dorpskerk en de Meezing Matthaüs in de Mozes en Aäronkerk in Amsterdam. Zou de immer zo streng kijkende Duitse componist zich in zijn graf omdraaien bij het horen van het kerkkoor in het dorp of misschien toch bij de jongens uit Elburg? Of stelt hij het initiatief van de Meezing Matthaüs wel op prijs? Wat wilde hij met zijn Matthaüs?

Orgel
Om dat te achterhalen zou je terug moeten gaan in de tijd. Allereerst liet Bach bij zijn sterven in 1750 uiteraard zijn partituur en wellicht wat notities na. Ook is er een dagboekaantekening overgeleverd van koster Rost van de Thomaskerk in Leipzig, waar in 1736 de Matthaüs Passion werd uitgevoerd. Hij noteerde dat de uitvoering geschiedde 'met beide orgels'.

Nu zat er een orgel voor in de kerk, nabij het koor, en eentje achterin de kerk. Twee koren stonden tegenover elkaar bij het orgel achterin; het choraalkoor, het jongenskoor, stond, aan de voet van het kruis in het koor van de kerk.

Een opmerkelijke opstelling van de koren, met een overdonderend effect op de toehoorders, die midden in de muziek zitten. Maar ook een opstelling die heden ten dage zelden wordt gehandhaafd. Voor zover de oorspronkelijke opstelling in een kruis bekend is bij uitvoerende koren is het praktisch vaak onhaalbaar om de Matthaüs in een dergelijke opstelling te doen. In de Bergkerk in Deventer waagt het Deventer Vocaal Ensemble zich er wel aan. Op Goede Vrijdag. Met het koor Consensus Vocalis uit Oldenzaal en het Stadsjongenskoor Oldenzaal. Zij het dan dat de opstelling van het jongenskoor net 180 graden gedraaid is ten opzichte van de uitvoering in de Thomaskerk. En ook niet, zoals het Holland Boys Choir wel doet, met koren bestaande uit louter jongens- en mannenstemmen zoals dat 󳫠in Bachs eigen tijd gebeurde.

Kruis
De kruisvorm is, om het met een woordspeling te zeggen, van cruciaal belang in de Matthaüs Passion. Bach is een muzikale dramaturg van topformaat. Niet alleen stelde hij destijds de koren in de vorm van een kruis op in de Thomaskerk, ook de muzikale partituur laat zich lezen, maar nog liever beluisteren, in een kruisvorm.

Bach baseerde zijn Matthaüs Passion op de hoofdstukken 26 en 27 van het Evangelie van Matthaüs, die de laatste dagen van Christus beschrijven. Over bewerkingen gesproken: het zijn nagenoeg dezelfde scènes als die in de musical Jesus Christ Superstar. De pauze in deze musical van Andrew Lloyd Webber en Tim Rice valt op het moment waarop de twee delen van de Matthaüs Passion uiteen vallen. Het eerste deel van zowel de musical als de Matthaüs Passion eindigt na de gevangenneming in Getsemane.

De verloochening door Petrus is het moment waarop de balken van het muzikale kruis elkaar raken, het hart van het kruis en van de Passion. In het eerste deel van de Matthaüs gaat het om de voorspelling die Christus doet in de verzen 33 en 34, waarin Petrus Christus onvoorwaardelijk trouw belooft en Christus antwoordt: 'Voorwaar, ik zeg u, in deze nacht, eer de haan kraait zult gij mij driemaal verloochenen.'

Getallen
De muzikale balken komen samen op het moment waarop Petrus zich de woorden van Christus herinnert nadat hij al tweemaal ontkennend heeft geantwoord op vragen naar zijn relatie met Christus en de haan hoort kraaien. Het kan geen toeval zijn dat de dwarsbalk van het muzikale kruis precies 31 delen omvat.

Vijftien voor en vijftien na de voorspelling van Christus. Het eerste deel duurt overigens zeventig minuten. Het onderste deel van de staande balk omvat, inclusief het uitkomen van de voorspelling, ook 31 delen en duurt ook zeventig minuten. Dit soort rekensommen staven de verborgen getallensymboliek die wordt toegedicht aan Bachs composities. Maar ook rechtvaardigt de muzikale kruisvorm de ruimtelijke kruisvorm.

Waarom nu juist dit moment, die verloochening van Petrus, die eerst wordt voorspeld en vervolgens uitkomt? Volgens organist, Bach-kenner en publicist Kees van Houten ligt in die verloochening het scharnierpunt van het lijdensverhaal. Petrus beseft dat hij zondig is door Christus te verloochenen en realiseert zich dat hij medeverantwoordelijk is voor Zijn kruisdood.

De opstelling in kruisvorm in de kerk is in elk geval een ruimtelijke verbeelding van de compositie. De twee koren staan immers voor de 'Dochter van Sion' als personificatie van Jeruzalem (oftewel de kerk) en voor de gelovigen van nu. Ze gaan met elkaar in dialoog in de Matthaüs Passion. Volgens dirigent Klaas Stok van het Deventer Vocaal Ensemble krijgt die dialoogvorm op deze manier juist haar betekenis: 'Het gaat dan ook werkelijk ruimtelijk klinken.'

Bron: Kees van Houten, samenvatting 'Ich kenne des menschen nicht'. Op 11 april geeft Kees van Houten over de achtergronden van de Matthaüs Passion een lezing in de Penninckshoek in Deventer. Aanvang 19.30 uur, informatie en reserveren: www.deventervocaalensemble.nl